Εισαγωγή: γιατί συνεχίζουμε να φανταζόμαστε το χειρότερο
Η δυστοπία δεν προβλέπει το μέλλον. Καθρεφτίζει το παρόν μεγεθύνοντάς το. Κάθε φορά που η τεχνολογία, η εξουσία ή το χρήμα αλλάζουν τους κανόνες, κάποιος σκηνοθέτης παίρνει το σημερινό άγχος, το τοποθετεί μερικές δεκαετίες πιο μπροστά, και μας δείχνει πού μπορεί να καταλήξει. Γι' αυτό η λίστα που ακολουθεί δεν είναι συλλογή από «ωραίες μελλοντολογίες» — είναι μια χρονολογική καταγραφή των φόβων του 20ού και του 21ου αιώνα.
1927–1966: Τα θεμέλια
Metropolis (1927) — Ο Fritz Lang χτίζει την πρώτη μεγάλη δυστοπική πόλη: πύργοι για τους αφέντες, μηχανές για τους εργάτες, και στη μέση ο Maschinenmensch, το πρώτο εμβληματικό ρομπότ του σινεμά. Όλα τα υπόλοιπα κείμενα της λίστας πατάνε πάνω σε αυτήν την εικόνα. Alphaville (1965) — Ο Godard μετατρέπει το νουάρ σε αλληγορία: ο πράκτορας Lemmy Caution μπαίνει σε μια πόλη όπου ο υπολογιστής Alpha 60 έχει απαγορεύσει τη λέξη «γιατί». Η γλώσσα, όχι το όπλο, είναι το πρώτο θύμα. Fahrenheit 451 (1966) — Ο Truffaut κινηματογραφεί τον Orwell-τροποποιημένο Bradbury: πυροσβέστες που καίνε βιβλία. Η λογοκρισία ξαναγράφεται ως δημόσια υπηρεσία.
Τα 70s: Κατανάλωση, έλεγχος, υπερπληθυσμός
A Clockwork Orange (1971) και THX 1138 (1971) μοιράζονται την ίδια χρονιά και το ίδιο ερώτημα. Ο Kubrick βάζει το άτομο απέναντι στο κράτος που θέλει να το «θεραπεύσει» από τη βία. Το σκηνοθετικό ντεμπούτο του George Lucas φαντάζεται ένα λευκό υπόγειο όπου το αίσθημα είναι παράνομο και το κρασί έχει αντικατασταθεί από ηρεμιστικά. Soylent Green (1973) — Υπερπληθυσμός, θερμοκήπιο, σκυλοτροφή-τεχνητή τροφή. Η τελευταία σκηνή είναι μία από τις πιο διάσημες αποκαλύψεις στην ιστορία του είδους. Την ίδια χρονιά, το Sleeper (1973) του Woody Allen δείχνει ότι η δυστοπία μπορεί να είναι και κωμωδία: ένας παγωμένος άνθρωπος ξυπνά σε ένα μέλλον γραφειοκρατικών παραλογισμών. Rollerball (1975) και Logan's Run (1976) κλείνουν τη δεκαετία με δύο διαφορετικές «λύσεις» κοινωνικού ελέγχου: ένα υπερθεαματικό άθλημα που εκτονώνει τη βία του πλήθους, και έναν ηδονιστικό θόλο όπου η ζωή τελειώνει στα τριάντα.
Τα 80s: Σάρκα, μέταλλο και οθόνες
Τα 80s είναι η χρυσή δεκαετία της δυστοπίας — και η πιο πολυπληθής ενότητα της λίστας. Escape from New York (1981) — Ο Carpenter μετατρέπει το Μανχάταν σε φυλακή μέγιστης ασφάλειας. Ο Snake Plissken γίνεται το πρότυπο του «αντι-ήρωα που δεν θέλει να σώσει τον κόσμο, αλλά δεν έχει επιλογή». Blade Runner (1982) — Η πιο επιδραστική ταινία του είδους. Ο Ridley Scott παίρνει το «Do Androids Dream of Electric Sheep?» του Philip K. Dick και φτιάχνει ένα Λος Άντζελες βροχερό, πολύγλωσσο, διαφημιστικό, όπου οι replicants διεκδικούν κάτι που οι άνθρωποι ξέχασαν: τη μνήμη, τη διάρκεια, το έλεος. 1984 (1984) — Η ταινία του Michael Radford γυρίστηκε τη χρονιά του τίτλου, με τον John Hurt ως Winston Smith, και παραμένει η πιο πιστή μεταφορά του Orwell. Δίπλα της, το Dune (1984) του David Lynch φέρνει το άλλο μοτίβο της δεκαετίας: το προφητικό, μυστικιστικό έπος σε έναν πλανήτη που παράγει το μπαχαρικό που κρατά τον πολιτισμό όρθιο. The Terminator (1984) — Ο Cameron μετατρέπει την τεχνολογία σε ανεξέλεγκτο μηχανισμό: το Skynet δεν μισεί την ανθρωπότητα, απλώς την εκκαθαρίζει σαν περιττό υπολογιστικό φορτίο. Brazil (1985) — Ο Gilliam φτιάχνει την πιο ακριβή αποτύπωση της γραφειοκρατίας: αγωγοί, έντυπα, λάθη που κοστίζουν ζωές. Δεν χρειάζεται δικτατορία για να λειτουργήσει ο εφιάλτης — αρκεί ένα πρωτόκολλο. RoboCop (1987) και The Running Man (1987) δείχνουν το κράτος να έχει περάσει οριστικά στα χέρια των εταιρειών: μια ιδιωτική αστυνομία στην πρώτη, ένα τηλεοπτικό παιχνίδι θανάτου στη δεύτερη. Akira (1988) και They Live (1988) — Το Neo-Tokyo του Otomo ορίζει το anime ως είδος ενηλίκων, με εικόνες που ακόμα αντιγράφονται. Ο Carpenter βάζει ένα ζευγάρι γυαλιά ηλίου να αποκαλύψει τα μηνύματα πίσω από κάθε πινακίδα: «Obey», «Consume», «Stay asleep». Η διαφήμιση ως μηχανισμός ελέγχου δεν ειπώθηκε ποτέ πιο καθαρά.
Τα 90s: Η πραγματικότητα υπό αμφισβήτηση
Total Recall (1990) — Ο Verhoeven βάζει τον θεατή να μην μπορεί ποτέ να αποφασίσει αν ό,τι βλέπει είναι αλήθεια ή εμφύτευση. Ο Άρης είναι το σκηνικό, η μνήμη το πραγματικό πεδίο μάχης. Την επόμενη χρονιά, το Terminator 2: Judgment Day (1991) ολοκληρώνει το δίπολο: ο καταστροφέας γίνεται προστάτης, και το μέταλλο παίρνει τη μορφή του πιο ευέλικτου κακού της εποχής. Demolition Man (1993) — Η κωμική δυστοπία της δεκαετίας: μια υποδειγματική, αποστειρωμένη κοινωνία που έλυσε τη βία καταργώντας και ό,τι ενδιαφέρον είχε η ζωή. Ghost in the Shell (1995) — Ο Oshii ρωτά πού τελειώνει το σώμα και πού αρχίζει το δίκτυο. Η Major Motoko Kusanagi είναι το πρώτο πραγματικά «μετα-ανθρώπινο» κεντρικό πρόσωπο του σινεμά. Strange Days (1995) — Λος Άντζελες, παραμονές του 2000, με μια συσκευή που δίνει τις αισθήσεις κάποιου άλλου σαν ναρκωτικό. Η Kathryn Bigelow γράφει τη βία του τέλους του αιώνα χωρίς καθωσπρεπισμό. Twelve Monkeys (1995) — Ο Gilliam και ο βρόχος του χρόνου: ο ήρωας προσπαθεί να αποτρέψει το μέλλον και γίνεται ο ίδιος η αιτία του. Gattaca (1997) — Η πιο ήσυχη και πιο πικρή ταινία της λίστας: μια κοινωνία διακρίνει με βάση το DNA και όχι το όνομα. Ο άνθρωπος δεν πολεμάει κρατούμενους ή ρομπότ, πολεμάει το δικό του γονιδίωμα. Dark City (1998), Pleasantville (1998) και The Truman Show (1998) μοιράζονται το ίδιο θέμα με τρεις τρόπους: μια πόλη που ξαναγράφεται κάθε νύχτα, μια τηλεοπτική σειρά του '50 που αποκτά χρώμα όταν οι κάτοικοί της αποκτούν επιθυμίες, και μια ολόκληρη ζωή που είναι σκηνικό. Το The Matrix (1999) θα κλείσει τη δεκαετία ανακυκλώνοντας όλα τα παραπάνω σε ένα: η πραγματικότητα είναι προσομοίωση, και το μόνο που έχει σημασία είναι ποιος σεβάζεται κάποιον άλλο αρκετά ώστε να του πει την αλήθεια.
2000s: Μετά τον φόβο
Battle Royale (2000) — Ο Fukasaku στέλνει μια σχολική τάξη να αλληλοσκοτωθεί. Πριν γίνει φαινόμενο, ήταν κριτική στην ενήλικη προδοσία της νεότητας. Equilibrium (2002) και Minority Report (2002) — Και τα δύο ερωτήματα έχουν αστυνομική μορφή: ένα κράτος που απαγορεύει το συναίσθημα για να αποτρέψει τον πόλεμο, και ένα κράτος που τιμωρεί πριν το έγκλημα. Το δεύτερο δίνει στον Spielberg την ευκαιρία να σκηνοθετήσει μια από τις πιο δυσοίωνες παραβολές για την προληπτική εξουσία. V for Vendetta (2005) — Η μάσκα του Guy Fawkes βγαίνει από το κόμικ και μπαίνει στους δρόμους, κάτι που θα αποδειχθεί προφητικό για τα επόμενα χρόνια. Children of Men (2006) — Ίσως η πιο αριστουργηματική ταινία της λίστας: μια Βρετανία του 2027 όπου η ανθρωπότητα έχει χάσει την ικανότητα τεκνοποίησης, και η ελπίδα είναι ένα μωρό που πρέπει να περάσει σύνορα, καταυλισμούς και πόλεμο. Idiocracy (2006) — Η κωμική πλευρά: το μέλλον δεν κατακτάται από τυράννους, απλώς εκπέμπεται από το πιο ηλίθιο κανάλι. Wall-E (2008) κάνει το ίδιο με γλυκό τρόπο: η ανθρωπότητα έγινε υπέρβαρη μέσα σε ένα κρουαζιερόπλοιο, ενώ η Γη έγινε χωματερή. District 9 (2009) και The Road (2009) — Δύο διαφορετικά φάσματα του ίδιου πράγματος: το Γιοχάνεσμπουργκ όπου οι εξωγήινοι ζουν σε γκέτο υπό διαχείριση ιδιωτικής εταιρείας, και η στάχτη όπου ένας πατέρας μαθαίνει στον γιο του τι θα πει να μην είσαι «από τους καλούς» πια.
2010–2015: Εξέγερση, σώμα, τεχνολογία
Never Let Me Go (2010) — Η Ishiguro-ική εκδοχή: κλωνοποιημένα παιδιά που ανατρέφονται σε προστατευμένο σχολείο και μαθαίνουν ότι ο σκοπός τους είναι να δίνουν όργανα. Καμία εξέγερση, μόνο αποδοχή — και γι' αυτό πολύ πιο σκληρή. Dredd (2012) και The Hunger Games (2012) — Δικαιοσύνη ως κλειστοφοβική δράση στο πρώτο, εφηβική εξέγερση εναντίον ενός Καπιτωλίου που εμπορεύεται τα παιδιά των επαρχιών στο δεύτερο. Elysium (2013), Her (2013), Oblivion (2013) και Snowpiercer (2013) — Τέσσερις απαντήσεις στη συνέχεια: ένας διαστημικός σταθμός για τους πλούσιους, ένα λειτουργικό σύστημα που γίνεται η μόνη ουσιαστική σχέση ενός άνδρα, ένας κόσμος από κλώνους και τηλε-οδηγίες, και ένα τρένο που κάνει τον γύρο ενός κατεστραμμένου κόσμου κουβαλώντας όλη την ταξική πυραμίδα μέσα σε βαγόνια. Mad Max: Fury Road (2015) — Ο George Miller αποδεικνύει ότι η δυστοπία δεν χρειάζεται λόγια: δύο ώρες κινητικής αφήγησης και η πιο σαφής φεμινιστική απόδραση του είδους. The Lobster (2015) — Ο Γιώργος Λάνθιμος παίρνει το πιο δυσοίωνο σενάριο όλων — αν δεν βρεις σύντροφο σε 45 μέρες, μεταμορφώνεσαι σε ζώο — και το παίζει απόλυτα νηφάλια. Ελληνικό σινεμά που έγινε δυστοπικό κείμενο για όλο τον κόσμο.
2017–2024: Η επιστροφή του έπους
Blade Runner 2049 (2017) — Ο Denis Villeneuve δεν συναγωνίζεται την πρωτότυπη ταινία· την ξαναδιαβάζει. Ο agent K ψάχνει τα δικά του ίχνη μέσα σε ένα σύμπαν όπου οι άνθρωποι έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από ηθική. A Quiet Place (2018) — Ο ήχος γίνεται θανάσιμος και η ταινία κάνει το κοινό να κρατήσει την ανάσα. Η δυστοπία περιορίζεται στο πιο μικρό δυνατό σκηνικό: μια οικογένεια και ένα παλιό σπίτι. Dune (2021 / 2024) — Το κλείσιμο του κύκλου: το μυθιστόρημα που είχε αποτύχει να χωρέσει σε μια ταινία το 1984, το αφηγείται τώρα ο Villeneuve σε δύο μέρη. Από το Metropolis του Lang στο Arrakis, η δυστοπική φαντασία αποδεικνύεται το πιο ανθεκτικό είδος του σινεμά — γιατί ποτέ δεν σταματήσαμε να έχουμε λόγους να τη σκεφτόμαστε.
Αντί επιλόγου: τα μοτίβα που επιστρέφουν
Πέντε θέματα εμφανίζονται ξανά και ξανά σε αυτές τις 51 ταινίες:
- Επιτήρηση και λογοκρισία — από τον Alpha 60 του Alphaville και το Big Brother του 1984, ως τη μάσκα του V.
- Το σώμα ως πρώτη ύλη — replicants, κλώνοι, όργανα, μεταμορφώσεις σε ζώα.
- Η μνήμη και η πραγματικότητα — Blade Runner, Total Recall, Dark City, The Matrix, Strange Days.
- Ο ιδιωτικός έλεγχος — RoboCop, District 9, Elysium, Snowpiercer.
- Η τεχνητή νοημοσύνη ως μηχανή — από τον Maschinenmensch του 1927 μέχρι το Skynet και το λειτουργικό σύστημα του Her.
Όποιος νομίζει ότι η δυστοπία είναι απαισιοδοξία, διαβάζει λάθος τη λίστα. Αυτές οι ταινίες δεν προτείνουν το τέλος· τεκμηριώνουν πόσο κοντά περνάμε διαρκώς δίπλα του — και πόσο εύκολα αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας στις σκηνές που διαδραματίζονται «πολύ αργότερα».